گفتگو با دکتر جمشید صداقت کیش درباره پیشینه شیراز
روزگار باشکوه شیراز
فاطمه مقدم :شیراز شهری شگفت و با قدمیت حداقل هفت هزار ساله در طول تاریخ پر فراز و نشیب خود چون نگینی بر تارک ایران درخشیده است. و نام هنرمندان واندیشمندان بسیاری را به تاریخ علمی و هنری جهان افزوده است. بر آنیم تا با جستجو درتاریخ این شهر کهن به خصایص این شهر که موجب بالیدن بزرگانی در عرصه هنر و علم جهان بوده پی ببریم. از این رو گفتگویی با دکتر جمشید صداقت کیش پژو هش گر حوزه تاریخ خصوصا تاریخ فارس داشتیم.
در مورد بنای شهر شیراز روایتهای گوناگونی وجود دارد برخی بنای آن را به دوران اساطیری ایران می رسانند و برخی از منابع اسلامی برآنند که این شهر در سده اول هجری توسط خلیفه اموی، عبدالملک مروان بنیاد نهاده شده است؟
بله در منابع جغرافیایی سده چهارم و سوم نوشته شده که شیراز در زمان ثقفی در سال 94 ه. ق. تاسیس شده اما این تاریخ نادرست است چرا که منابع معتبری باستانی و تاریخی وجود دارد که نشان میدهد که شیراز مطمئنا در زمان هخامنشیان و ساسانیان وجود داشته اما احتمال قوی آن است که لشکر اسلام اینجا را پایگاه خودش قرار می دهد برای همین این مسئله باعث سو تعبیر شده است.تا پیش از حمله اعراب به ایران شهر استخر از شهرهای مهم بود و دوران ساسانیان نیز همانطور که در شاهنامه آمده استخر پایتخت ایران بوده اما با آمدن اعراب به شیراز متوجه می شوند که شیراز موقعیتش نسبت به شهر استخر بهتر است از این نظر سعی می کنند که این مرکزیت استخر را به شهر شیراز منتقل کنند و در حقیقت حدود 200 ه. ق. شیراز رونق می یابد و در 322 ه.ق. رکن الدله دیلمی شیراز را پایتخت قرار میدهد. اما با توجه به آثار باقی مانده از دوره هخامنشی فارس مرکز صنایع دستی و هنر معماری در دروران هخامنشیان در فارس بوده و شیراز هم از شهر های مهم این دوره بوده است.
در قرن چهارم رکن الدوله دیلمی تلاش می کند در شیراز ابادانی انجام دهد و قنات آب رکن آبادا را در 337 ه. ق.حفر می کند و اسم آب رکن آباد از نام این پادشاه برگرفته شده است. در دوره رکن الدوله شیراز رونق بسیار می یابد که از نمونه های پیشرفت شیراز ذکر این نکته کافی است که در سال353 ه. ق. رکن الدوله دیلمی ریاضی دانی به نام سجزی را به شیراز می آورد که از او غیر از کتابهای که مانده یک جزوه خطی باقی می ماند که در موزه بریتانیا نگهداری می شود. من این نسخه خطی را در موزه دیده ام و در آن نوشته که معماران شیرازی سوالهای درباب مسائل ریاضی از او می پرسیدند این نشان از تمدن شیراز در دروه عضد الوله دیلمی است که معماران به مسائل ریاضی می اندیشیدند.
خانم دکتر شیرین بیانی در کتاب سعدی خاک شیراز بوی عشق می گوید وجود خاک شیراز تاثیر بسیاری در پروردن سعد ی داشته و اگر سعدی در شهر دیگری زاده شده بود چنین بزرگ و بلند آوازه نمی شد؟ بله وجود فضایی فرهنگی است که موجب بالندگی افراد می شود بتهون می گوید اگر من در افریقا بودم طبال خوبی می شدم.
چه فضایی در آن روزگار بر شیراز حاکم بوده که دو نفر(سعدی و حافظ) در فاصله کم توانستد آثاری به ادبیات جهان عرضه کنند که در طول قرنها ها جاودان بماند با وجود اینکه در آن دوران مغولها حملاتی به شیراز داشتند و اوضاع روزگار نابسامانی های داشته ؟
بله حملاتی بوده این حملات به صورت دائمی و مکرر نبود فقط دو دفعه لشکر مغول از سیستان به فارس حمله می کنند و تا کازرون پیش روند اما هیچگاه شیراز را تسخیر نکردندو تنها حمله می کردند و شرایط آرام و فضای فرهنگی متعالی در شیراز بود وبه سبب همین شرایط است که هنرمندان برجسته و مکاتب هنری بوجود می آید. البته مغولان دراین زمان در شیراز توسط اتابکان حکومت می کردند. اما شرایط اجتماعی و فرهنگی از سوی حکمران محلی در سطح مطلوبی باقی مانده است.نکته ای که داستنش جالب است این است در تمام منابع تاریخی و ادبی ما خاستگاه زبان دری خراسان بزرگ نامیده شده اما در سه چهارسال اخیر نظریه دیگری در باب زادگاه زبان دری توسط دکتر نراقی مطرح شده او معتقد است خاستگاه زبان دری فارس بوده است دکتر نراقی روی زبانهای تاجیکستان و افغانستان و خراسان بزرگ کار کرده و نظریه اش می تواند سند معتبری باشد. بنابراین وقتی زبان دری بن مایه اش در شیراز و فارس باشد باید غولهای ادبیات جهان مثل حافظ و سعدی در فارس پا بگیرد.فارس در روزگار تیموریان هم از مراکز مهم فرهنگی ایرانیان به حساب می آمده مکتب هنری نقاشی و مکتب ادبی و مکتب موسیقی به اوج خودش می رسد و جالب است که تیمور بسیاری از دانشمندان وهنرمندان فارس را را باخود به سمرقند می برد و روستای نزدیک سمرقند می سازد به اسم شیراز و باغی به نام دلگشا می سازد . در همین دوره یک کتاب در 980ه. ق در قزوین نوشته می شود که 15 صفحه آن متلق به خوشنویسان است در آن خود نویسنده می گوید من در شیراز دیدم که خانم خانه خوشنویسی می کرد شوهر تذهیب می کرد پسر صحافی می کرد و پسر دیگر تجلید می کرد و کتاب مثل گندم تولید می شد سالی بیست هزار جلد. همچنین دو سال پیش کتابی در ترکیه چاپ شده که نسخه های خطی را معرفی کرده در این کتاب چندنسخه خطی که در دوره صفویه در شیراز تولید شده و در موزه های ترکیه نگهداری می شود معرفی شده است جالب است بدانید که حدود نه نفر از مبتکران انواع خط شیرازی بودند که یکی از آنها ابن مقله بود. دوره صفویه نیز وضع فرهنگ فارس عالی بود و دوره افشاریه دوره سقوط فارس است و باروی کار آمدن زندیه شیرازپایتخت ایران قرار می گیرد گرچه که دوره کریم خان زندبسیار کوتاه است اما کریمخان سعی می کند بهترین ها را در فارس گرد هم بیاورد از همین رو یکی از دوستان خوشنویس خود راازتبریز به شیراز می آورد که سنگ قبر حافظ را بنویسد. همین سنگ قبر کنونی را.گرچه دوره قاجاریه دوره انحطاط سیاسی ایران است اما دوره قاجاریه اوج هنری ایران در این دوره در شیراز است اکنون در فرهنگستان چند گروه هستند که برای همایش هنر قاجار که در آذر امسال برگزار می شود که من هم یکی از آنها هستم اصلا بحث شیرزا جدای از بقیه شهرهای ایران مورد بررسی قرار می گیرد.اسم سه هزار شیرازی در لابلای کتابهاست که از بزرگان ایران بودند.

از شاخصه های فرهنگی دوره ای که حافظ و سعدی در آن بالیدند بگویید؟
متاسفانه آثار از بین رفته اما تعداد خانقاها و رباط ها که مدرسه و خانقاه بوند در آن دوره بسیار زیاد بوده و حتی خانقاه زنان هم در آن دوره در شیراز بوده و زمانی که سعدی می گوید هزار ولی در شیرزا است تردیدی در آن نباید کرد.اما متاسفانه چون تاریخ اجتماعی ما نانوشته است نمی دانیم که تعداد مدرسان و مدارس و... آن چه تعداد بوده است در این دوره در بازار ها محافل ادبی تشکیل می شده وشاعری از اصفهان به شیراز می آید تا در بازار شیراز شاعری بیاموزد.جالب است که بگویم کتابی در ترکیه در سال 730ه. ق. نگاشته شده یعنی 35 سال بعد از مرگ سعدی اشعار سعدی را چاشنی متنش کرده یعنی آن شیراز غیر از اینکه مر کز فرهنگی بوده در انتقال این فرهنگ هم موثر بوده است.و قطعا می دانید که در زمان حیات سعدی ملوانان چینی شعر سعدی از بر داشتند و می خواندند همه اینها نشان دهنده مرکزیت شیراز در تولید فرهنگ و هنر و انتقال آنست.
شیرزا دردوره های مختلف تاریخی دارای لقب های بوده مثل ملک سلیمان مملکت سلیمان، دارالملک، دارالعلم و دارالفضل و... آیا این لقب ها در آن دوره به طور رسمی رواج داشته یا این لقب ها بر زبان عامه مردم جاری بوده و به ما رسیده. اغلب لقبهای شیراز مثل همین چند موردی که نام بردید از لقبهای رسمی این شهر بوده و درفرمانهای حکومتی ذکر می شد مثلا در دوره اتابکان لقب دارلملک سلیمان در فرمانها برای شیراز به کار برده شده است .
به چه استنادی این ا لقاب به شیرزا تعلق می گرفته و چطور شده که یک شهر در طول تاریخ این تعداد لقب داشته؟
این حاصل همان فضای فرهنگی رایج در شیراز بوده است با آشنایی بیشتر با تاریخ شیراز در می یابیم که این لقبها نظیر دارالعلم و دارلفضل لقبهای بسزای برای این شهر بوده است به طور مثال ملاصدرا در این شهردر حجره خود در مدرسه خان عللاوه بر تدریس فلسفه و دروس اسلامی فیزیک شیمی و هندسه تدریس می کرده. درباره لقب ملک سلیمان در دوره اتابکان مقبره مادر سلیمان که همان مقبره کورش است در این دوره به اوج باورمندی می رسد. و همانطور که می دانید مقبره کورش تا سده پیش با نام مادر سلیمان خوانده می شده که این لقب به خاطر آرامگاه مادر کورش است که بالای سر کورش به خاک سپرده شده در صدر اسلام با ورود لشکر اعراب مردم برای نجات پاسارگاد و تخت جمشید و آرامگاه کورش آنها را به قصص اسرائیلی قران می بندند تا ماندگار شوند حدود پنج تا شش مورداز افسانه های که در مورد تخت جمشید وجود دارد راجع به حضرت سلیمان است و این لقب در زبان حافظ هم بوده مثل وزش باد سلیمان تختگاه سلیمان و... نباید از این مهم را از نظر دور داشت که شیراز در عصر حاضر هم مهد علم و هنر ایران است جالب است که بدانید 28 نفر از دانشمندان ناسا آمریکا شیرازی هستند.
به نظر شما برای آنکه شیراز به دوران اوج خود برگردد چه باید کرد؟ باید برنامه ریزی طولانی مدت کرد شیراز شهر شعر است اگر درشهر ماهانه چند شاعر در مکانی جمع شوند و شعر بخوانند وعده ای دانشجو جمع شوند وگوش بدهند این کار به ترقی شعر در فارس کمک بسیار موثری خواهد کرد. مثلا ما اکنون در میان شعرای فارس چهار شاعر داریم که رباعی در حد خیام می گویند. ایرج زبردست، شاپور پساوند ، آقای حکمتی و اصغر نیکو از آباده اما اینها را مردم عادی و حتی برخی از هنرمندان نمی شناسند. در این شهر فرهنگی حداقل باید ماهی یک دفعه سخنرانی ادبی و یا علمی خارج از محدودذه سیاسی برگزار شود اگر این سخنرانی ها بار سیاسی نداشته باشد حتما تاثیر خود را می گزارد از نظر فرهنگی 2800 اثر باستانی در فارس شناسایی شده و در میان 30 استان ایران مقام اول را دارد اما از میان این 2800 اثر چند اثر را دانشجویان معمعاری و یا هنر م شیناسند؟! تاکید می کنم اگر برنامه های فرهنگی خارج از چهارچوب سیاسی به طور پیگیرانه برگزار شود می تواند موثر باشد.
منبع :fatemehmoghadam.blogfa.com/post-9.aspx
فاطمه مقدم